,,Czechów - historia dzielnicy"

Ziemia, na której obecnie znajduje się dzielnica Czechów, często zmieniała swoich właścicieli.

Od XIV wieku była w posiadaniu Stogniewa, rodziny Cebulków herbu Cielepała oraz Konińskich herbu Rawa, Jana Bychawskiego, Rafała Ożarowskiego, rodziny Gorajskich, Bielskich oraz Tarłów.

Część obecnej dzielnicy została włączona w granice miasta Lublina w 1916 roku.Reszta terenu wsi Czechów decyzją MRN została przyłączona do miasta w 1959 roku.

Kalendarium Czechowa:

1326 – pierwsza wzmianka o Czechowie.

1369 – nadanie wsi Stogniewowi.

1407 – właścicielami Czechowa zostają Cebulkowie.

1452 – król Kazimierz Jagiellończyk potwierdza prawo do korzystania z młyna czechowskiego przez mieszkańców przedmieść.

1454 – część Czechowa nabywa Piotr Koniński.

1470 – pierwsza wzmianka o ufortyfikowanej „kamienicy” na Czechowie.

1531 – jako właściciele wsi występują Jan Bychawski oraz Rafał Ożarowski.

II poł. XVI wieku – teren dzisiejszej dzielnicy ulega rozbiciu własnościowemu.

1649 – po raz pierwszy pojawia się w dokumentach nazwa jurydyki Czechówka Dolna.

XVIII wiek – jurydyka Czechówka Dolna przechodzi w posiadanie rodziny Tarłów.

Lata 60. XIX wieku – po uwłaszczeniu chłopów część wsi Czechów zostaje nazwana Piorunówką.

1916 – Czechówka Dolna wraz z Wieniawą zostają włączone do miasta Lublina.

1945 – znalezienie skarbu monet arabskich.

1959 – zgodnie z uchwałą Miejskiej Rady Narodowej wieś Czechów wchodzi w granice administracyjne Lublina.

1964 – uroczyste otwarcie Państwowego Szpitala Klinicznego nr 4.

1975–1980 – pierwsze z szeregu inwestycji wielkomiejskiego budownictwa mieszkaniowego.

 Czechów przed podziałami

  W 1369 król Kazimierz Wielki nadał wieś Czechów Stogniewowi. Wraz z tym nadaniem Stogniew otrzymał przywilej na budowę            i eksploatację młyna. Na początku XV wieku wieś stała się własnością Mikołaja Cebulki, sekretarza księcia litewskiego Witolda. Cebulkowie prowadzili liczne procesy ze starostami lubelskimi o korzystanie z młyna, które zakończyły się w 1452 roku potwierdzeniem przez Kazimierza Jagiellończyka przywileju z 1369 roku. Czechów był już wtedy dużą wsią. Mieszkańcy uprawiali tam 19,5 łana ziemi (ok. 460 ha), dzięki czemu ciągnęli zyski z popytu na żywność w rozrastającym się Lublinie. W XV wieku czechowscy rolnicy zawiązali nawet w celach handlowych spółkę, która odkupywała od duchownych prawo do poboru dziesięcin (co dziesiątego snopa zboża zebranego z pola). Zboże to odsprzedawali z zyskiem uzyskując na pewno wyższe ceny za żywność na przednówku.

 Zamek na Czechowie

 W 1470 roku po raz pierwszy pojawia się wzmianka o murowanej „kamienicy” obronnej, którą ufundował Piotr Koniński. Usytuowanie budowli sprzyjało jej ewentualnej obronie. Od południa broniły jej stawy oraz zabagniona dolina rzeki Czechówki. To fortalicjum w XVI wieku było własnością bogatych lubelskich mieszczan Lubomelskich, dlatego miejsce, gdzie się znajdowało, nazwano Lubomelszczyzną. W XVI i XVII wieku rozbudowywano to założenie obronne. Ostatecznie swój kształt otrzymało w 1671 roku. Niestety, w 1681 roku fortalicjum uległo zniszczeniu.W XVIII wieku właścicielami zamku była rodzina Tarłów. Pod koniec XVIII stulecia miała miejsce katastrofa budowlana – zawaliło się sklepienie w jednej z komnat zabijając trzy panny. Od tego czasu zamek zaczął popadać  w ruinę. Jego malownicze resztki utrwalało wielu malarzy i rysowników. Jednym z nich był Adam Lerue.W 1906 roku na miejscu ruin zamku powstał kościół mariawitów. Został rozbudowany w 1924 roku i w takim kształcie pozostaje do dzisiaj. Najprawdopodobniej jedynym ocalałym fragmentem zamku pozostaje wejście do piwnic w skarpie rzeki Czechówki, lecz co do murowanej budowli w skarpie istnieją także inne teorie.

 Czechów Dolny i Górny -w XVI wieku Czechów wielokrotnie dzielono. W 1531 roku jego właścicielami byli Jan Bychawski i Rafał Ożarowski. W bliżej nieokreślonym czasie powstał drewniany dwór. Część wsi z dworem z czasem zaczęto nazywać Czechowem Dolnym, zaś pozostały teren wsi leżący bliżej Sławina – Czechowem Górnym.  

 W XIX wieku Czechów pozostawał niejako w cieniu wydarzeń, wciśnięty między Lublin, a uzdrowisko Sławinek. Dopiero po powstaniu styczniowym, kiedy grunty uległy komasacji, zmieniał się niejednokrotnie układ zabudowań wiejskich. Skomasowane grunty chłopa Antoniego Pioruna uzyskały swoją osobną nazwę – Piorunówka.

Czechówka Dolna  -w dokumentach pojawia się w roku 1649 jako jedna z dwudziestu trzech jurydyk miasta Lublina.                 Właścicielami byli najpierw Gorajscy, a następnie Tarłowie. Czechówka Dolna posiadała własną ławę oraz wójta.Te urządzenia instytucjonalne jurydyki istniały tylko po to, by zatwierdzać decyzje wydane przez pana majątku. To w jego imieniu coroczne sprawozdania od wójta przyjmował ekonom. W niektórych przypadkach spraw spornych ekonom posiadał uprawnienia sądownicze      w imieniu właściciela. Siedzibą właścicieli jurydyki był od połowy XVII wieku dwór, chociaż częściej przebywali oni w innych swoich dobrach. Najczęściej w folwarku Żydowskie. Istnieją przypuszczenia, że dwór na Czechówce posiadał funkcję zboru kalwińskiego. Nazwa Czechówka Dolna nie występowała w dokumentach zbyt często. Było to wynikiem sporu miasta z właścicielami o zagarnięte tereny. Prawdopodobnie w okresach wzmożonej aktywności rady miejskiej Czechówka Dolna była przez miasto traktowana jako własność miejska i traciła odrębność. W 1768 roku wraz z Wieniawą zostały uznane przez sejm za dobra ziemskie Andrzeja Tarły         i wyłączone spod jurysdykcji miasta.

 Jurydyki lubelskie ostatecznie zlikwidowano. Część Czechówki Dolnej po prawej stronie rzeki zaczęła ciążyć ku Śródmieściu                i Wieniawie. Druga część z dworem otrzymała miano Bielszczyzny.    

 W 1916 roku Czechówka Dolna została włączona w obszar miasta Lublina.

 Plan „Wielkiego Lublina”:

  Czechów w latach 70. XIX wieku był jednym z wariantów poprowadzenia Nadwiślańskiej Drogi Żelaznej. Ostatecznie budowę linii kolejowej rozpoczęto na przedmieściu Piaski. Czechów ominęły też drogi kołowe w kierunku Lubartowa i Warszawy, co negatywnie wpłynęło na jego rozwój, jak również na plany włączenia go w granice Lublina. Wprawdzie w 1916 roku granice miasta zbliżyły się       do Czechowa, jednak rzeka Czechówka ograniczała możliwości zagospodarowania tego terenu. W 1924 roku przedstawiono plan tzw. Wielkiego Lublina, z którego wynikało, że Czechów miał się stać w przyszłości terenem pod zabudowę mieszkaniową. Po części plany te zrealizowało Towarzystwo Osiedli Robotniczych, które w latach 30. XX wieku wybudowało osiedle niskiej zabudowy dla robotników pobliskiej cegielni. Osiedle to połączono komunikacyjnie z drogą na Dys (obecnie ulica Chodźki) oraz z ulicą Północną. Wybuch II wojny światowej zahamował dalszą rozbudowę tej dzielnicy robotniczej.

 Po wojnie kontynuowano prace planistyczne dotyczące Czechowa. Znamienna rola przypadła trasie W-Z, której pierwszy odcinek oddano do użytku w 1954 roku. Ta szeroka trasa wymagała wielu dodatkowych robót m.in. osuszenia zabagnionej doliny Czechówki oraz uregulowania biegu samej rzeki.

 Powstawanie dzielnicy

   W 1957 roku Miejska Rada Narodowa podjęła decyzję o przesunięciu granic miasta i o włączeniu w ich obręb licznych wsi.             Jedną z nich był Czechów. Nową dzielnicę podzielono administracyjnie na dwie części: Czechów Południowy oraz Północny.                 Stare nazwy  zaczęły wychodzić z użytku – zniknęły Piorunówka, Czechówka Dolna i Górna oraz sam podział Czechowa na Dolny          i Górny.

 W 1964 roku we wschodniej części nowej dzielnicy uroczyście oddano do użytku Państwowy Szpital Kliniczny nr 4.                 Obecnie w tej części Czechowa tworzy się ośrodek Uniwersytetu Medycznego (dawniej Akademii Medycznej) z akademikami, stołówką studencką oraz nowymi budynkami auli wykładowej i rektoratu. Powstała także druga placówka medyczna Dziecięcy Szpital Kliniczny  nr 1 im. prof. Antoniego Gębali. Przy tworzącym się centrum medycznym Lublina powstały także zakłady ortopedyczne.

 Przestrzeń dzielnicy - Dzisiaj z łatwością możemy określić południową oraz północną granicę dzielnicy Czechów.                            Południową stanowi rzeka Czechówka natomiast północną – granica miasta Lublina. Co do zachodniej oraz wschodniej istnieją znaczne rozbieżności. Mniej problemów przysparza granica zachodnia. Można ją poprowadzić polami między Czechowem – Kolonią,       a Sławinem. Pierwsze kopce graniczne w XV wieku wyznaczano właśnie tam. Problem kwalifikowania ulicy Willowej do którejkolwiek     z obu wymienionych dzielnic pojawia się dopiero teraz, gdy powstaje tam duże osiedle mieszkaniowe.

 W przeszłości próbowano określać także granicę wschodnią dzielnicy Czechów. Prawie trzydzieści lat temu administracyjnie ustalono ją wzdłuż ulic Spółdzielczości Pracy oraz dawnej Bieruta. Takie administracyjne kreślenie po mapie nie ma jednak żadnego uzasadnienia historycznego. Granicę wschodnią dzielnicy powinniśmy wyznaczyć wzdłuż biegu ulic: Prusa, Jaczewskiego, Chodźki, Kisielewskiego   do ronda u zbiegu ulic Elsnera, Szeligowskiego, Choiny oraz Związkowej i dalej ulicą Choiny aż do granic miasta. Poszczególnymi ulicami biegły kiedyś granice między Czechowem, a dawniej Czechówką oraz kolejno: Probostwem, Lemszczyzną, Granicznikiem oraz Bursakami.

 Obecny układ komunikacyjny dzielnicy zaczął powstawać trzydzieści lat temu. Pierwszą nową arterią w tej dzielnicy stała się aleja Kompozytorów Polskich wytrasowana na osi jeszcze przedwojennej ulicy Drobnej. Od niej możemy dojechać na poszczególne osiedla, których nazwy przypominają nam najsławniejszych polskich kompozytorów. Ważną ulicą pozostała ulica Północna łącząca Lemszczyznę z Czechowem oraz Sławinkiem. Dalszymi pracami przy infrastrukturze drogowej dzielnicy zajęto się po roku 1980 wytrasowaniem alei Lenina (obecnie aleja Smorawińskiego). Połączono nią wschodnie tereny przemysłowe miasta z dzielnicą Czechów. Dawny trakt dyski   i ulicę Chodźki zamknięto ślepo rondem ulic Związkowej, Elsnera, Choiny.

 Zatarto także układ dawnego połączenia ulicy Chodźki z domkami jednorodzinnymi przy ulicy Kosmowskiej. Taką komunikację zapewniała ulica Arnsztajnowej. Dzisiaj pozostała jedynie część ulicy tej nazwy przy domkach jednorodzinnych.                               W zachodniej części dzielnicy znajduje się niska zabudowa przy ulicach: Poligonowej i Nowickiego.

                                                                                                                         Opracowała : Małgorzata Wnuk